Strijkmal of spatelmal maken met siliconen

Wat is een strijkmal

Bij een gietmal plaats je het origineel in een bekisting en giet je die vol met vloeibare siliconen. Bij een strijkmal breng je verdikte siliconen met een kwast of spatel rechtstreeks op het origineel aan, in meerdere dunne lagen, tot je een wanddikte van ongeveer vijf tot tien millimeter hebt bereikt. De mal volgt daarmee de contour van het object.

Omdat een strijkmal slechts een dunne huid is, heeft hij vrijwel altijd een steunmal nodig om zijn vorm te houden. Die steunmal, ook wel moedermal genoemd, maak je van gips, polyurethaan, epoxy met glasvezel of hard PU schuim.

Wanneer kies je een strijkmal en wanneer een gietmal

Welke siliconen kies je voor een strijkmal

Voor een strijkmal gebruik je een RTV 2 siliconenrubber die je zelf indikt met een thixotropeermiddel, of een siliconen die af fabriek al spatelbaar is. Beide werken, maar de keuze tussen condensatie en additie bepaalt of je project slaagt.

Zelf indikken of kant en klaar spatelbaar kopen

Zelf indikken geeft je volledige controle over de viscositeit per laag en is voordeliger. Een kant en klaar spatelbare siliconen bespaart tijd en geeft een constant resultaat, wat prettig is bij grote oppervlakken en bij werk op locatie waar je weinig tijd hebt.

• Siliconen C 20 set, universele condensatiesiliconen
• Thixo C, thixotropeermiddel voor condensatiesiliconen
• Kant en klaar spatelbare siliconen
• Vullers, primers en additieven

Benodigdheden

Zet alles klaar voordat je begint. De verwerkingstijd van een aangemaakte portie is beperkt, vaak niet meer dan twintig tot zestig minuten, en tijdens die tijd kun je niet meer weglopen om iets te zoeken.

Materiaal

• Siliconenrubber in de juiste hardheid, meestal Shore A 20 tot 30 voor mallen
• Thixotropeermiddel om de siliconen spatelbaar te maken
• Lossingsmiddel passend bij het origineel
• Afsluitende lak of sealer voor poreuze of chemisch actieve ondergronden
• Siliconen kleurstof om per laag een andere kleur te gebruiken en de menging te controleren
• Verstevigingsgaas of vezel voor grote of zwaar belaste mallen

Gereedschap

• Digitale weegschaal met een nauwkeurigheid van minimaal een tiende gram
• Mengbekers in meerdere formaten, ruim bemeten
• Spatels en roerstaven met een platte punt om langs bodem en wand te schrapen
• Kwasten en penselen, waaronder een fijne penseel voor hoeken en detail
• Bekistingmateriaal voor de steunmal en voor eventuele randen
• Vacuümketel voor het ontluchten van de contactlaag, optioneel maar zeer effectief
• Handschoenen en overige persoonlijke bescherming

Voor de steunmal

• Gips met jute of glasvezel voor een klassieke moedermal
• Lamineerepoxy met glasvezel voor een lichte en zeer stijve schaal
• PU schuim voor een snelle en lichte steunmal
• Acrylhars als alternatief voor gips, sterker en lichter

Voorbereiding van het origineel

Negentig procent van alle mislukte mallen is terug te voeren op de voorbereiding. De siliconen neemt elk detail over, dus ook stof, vingerafdrukken, krassen en achtergebleven lossingsmiddel.

1. Reinigen en ontvetten. Verwijder stof, vet, oude was en losse deeltjes. Laat het origineel volledig drogen.
2. Repareren. Vul beschadigingen en ongewenste oneffenheden. Wat je nu niet repareert, herhaalt zich in elk afgietsel.
3. Ondersnijdingen beoordelen. Bepaal vooraf hoe je de mal straks van het origineel af krijgt. Bij een gesloten vorm plan je een snijlijn of een deling in de steunmal.
4. Afsluiten indien nodig. Poreuze en chemisch actieve ondergronden krijgen eerst een sealer of lak. Laat die volledig uitharden.
5. Lossingsmiddel aanbrengen. Een dun en gelijkmatig laagje. Te veel lossingsmiddel verstopt fijn detail en kan plassen vormen in holtes.
6. Druppeltest doen. Breng een klein beetje gemengde siliconen aan op een onopvallende plek en laat het volledig uitharden. Blijft het plakkerig, dan is de ondergrond niet geschikt of niet goed afgesloten.

Welke ondergrond vraagt welke voorbereiding

De laagopbouw van een strijkmal

Een goede strijkmal bestaat uit minimaal twee en vaak drie functionele lagen. Elke laag heeft een eigen taak en een eigen viscositeit. Maak nooit in één keer alle siliconen aan die je voor de hele mal nodig hebt, want de eerste portie is uitgehard voordat je aan de laatste laag toekomt.

Laag 1, de contactlaag

De contactlaag bepaalt de kwaliteit van de mal. Deze laag is vrijwel niet ingedikt, ongeveer nul tot een druppel thixotropeermiddel per honderd gram, zodat hij dun uitvloeit en elk detail overneemt. Streef naar een vlies van ongeveer een halve millimeter.

• Breng de laag aan met de punt van de kwast en stippel hem in het oppervlak
• Werk fijn detail en binnenhoeken eerst af, daarna de vlakke delen
• Strijk niet heen en weer, want daarmee vouw je lucht in de laag
• Prik zichtbare bellen direct door met een naald en strijk het plekje glad
• Ontlucht de aangemaakte siliconen bij voorkeur eerst onder vacuüm, dat kan alleen zolang de siliconen niet ingedikt is

Laag 2, de opbouwlaag

De opbouwlaag is duidelijk ingedikt zodat hij blijft staan en de mal dikte geeft. Breng deze laag aan zodra de contactlaag tacky is, dus plakkerig maar niet meer vloeibaar. In dat venster verbinden de lagen zich chemisch tot één geheel.

• Breng de laag aan in dunne banen van twee tot drie millimeter
• Werk van beneden naar boven en steeds in dezelfde richting
• Druk de siliconen aan met de spatel in plaats van klodders neer te leggen
• Trek de contactlaag niet kapot, werk met beheerste druk
• Gebruik voor deze laag een andere kleurstof, dan zie je exact waar je nog niet geweest bent

Laag 3, de eindlaag

De eindlaag brengt de mal op eindwanddikte en geeft een gelijkmatig oppervlak waar de steunmal straks op aansluit. Bij grote of zwaar belaste mallen leg je in deze fase een verstevigingsgaas of vezelmat in de nog natte siliconen en spatel je daar een laatste laag overheen.

Verticale wanden en binnenhoeken

Dit is het punt waarop de meeste strijkmallen mislukken. Op een vlak liggend object werkt vrijwel elke techniek. Op een verticale wand, in een kuipvorm of in een diepe binnenhoek werken alleen de juiste handelingen.

Waarom het daar misgaat

Op een verticale wand zakt de dunne contactlaag door zijn eigen gewicht naar beneden. Er ontstaan dunne of open plekken bovenin en een ophoping onderin. Leg je daar vervolgens de ingedikte opbouwlaag overheen, dan sluit je lucht in tussen beide lagen. Precies op de plek waar de mal het meest zichtbaar is.

In binnenhoeken, dus waar bodem en zijwand samenkomen, blijft lucht het hardnekkigst hangen. De kwast raakt de hoek niet echt, de siliconen overbrugt de hoek en er blijft een luchtkanaal achter.

Zo doe je het wel goed

1. Breng de contactlaag op verticale delen twee keer aan. Eerst een flinterdunne laag, wacht drie tot vijf minuten zodat de siliconen begint aan te trekken, en breng dan een tweede dunne laag aan. Zo blijft de laag staan zonder dat je hoeft in te dikken.
2. Stippel de binnenhoeken eerst af. Gebruik een fijne penseel met de punt en druk de siliconen de hoek in met een dep beweging. Pas daarna trek je de laag naar de vlakke delen toe.
3. Verklein de binnenhoek als het kan. Een scherpe negentig graden hoek is altijd een probleemzone. Kun je het origineel voorzien van een kleine holle overgang, dan verdwijnt het probleem grotendeels.
4. Werk van beneden naar boven bij de opbouwlaag. Materiaal dat naar beneden zakt komt dan op een al gevulde zone terecht in plaats van op een lege.
5. Druk aan, schep niet op. Een klodder siliconen die je van de spatel afveegt neemt vrijwel altijd lucht mee. Zet de spatel plat neer en trek hem uit.
6. Bouw in dunne banen op. Twee tot drie millimeter per keer. Meerdere dunne lagen zijn sterker en bellenvrijer dan één dikke laag.
7. Controleer met licht. Schijn met een lamp langs het oppervlak. Ingesloten lucht is zichtbaar als een lichte bobbel of een matte plek.

Ondersnijdingen

Een strijkmal kan meer ondersnijding aan dan een gietmal, omdat de dunne siliconenhuid flexibel is. Toch geldt een grens. Bij diepe ondersnijdingen plan je een snijlijn in de mal en een gedeelde steunmal, zodat je de mal open kunt vouwen bij het ontvormen. Markeer de snijlijn met een zigzagsnede in plaats van een rechte snede, dan sluit de mal daarna weer exact.

Luchtbellen voorkomen, de tien belangrijkste oorzaken

1. Lucht ingebracht tijdens het mengen. Roer rustig en schrapend, niet kloppend of met hoge snelheid. Een mengbeker met een ruime bodem helpt.
2. Ingedikte siliconen kan niet meer ontluchten. Zodra je thixotropeermiddel toevoegt, blijft ingesloten lucht staan. Ontlucht dus voordat je indikt, of houd de contactlaag bewust nagenoeg onverdikt.
3. Geen rustpauze na het indikken. Laat het mengsel een tot twee minuten staan zodat grovere bellen kunnen opstijgen en roer daarna nog eenmaal rustig door.
4. Contactlaag te dik aangebracht. Boven een millimeter kunnen bellen niet meer naar het oppervlak ontsnappen. Houd een halve millimeter aan.
5. Heen en weer strijken. Elke terugbeweging vouwt lucht onder de laag. Werk in één richting en stippel in detail.
6. Binnenhoeken overbrugd in plaats van gevuld. Dep de hoek eerst apart af voordat je verder werkt.
7. Weglopen op verticale wanden. Zie de vorige sectie, breng de contactlaag daar in twee gangen aan.
8. Te laat op de vorige laag gewerkt. Een volledig uitgeharde en droge laag geeft insluitingen op de overgang. Blijf binnen het tacky venster.
9. Poreuze ondergrond die lucht uitstoot. Gips, beton en hout laten lucht ontsnappen zodra de siliconen erop ligt. Sealen lost dit op.
10. Te koud gewerkt. Onder achttien graden is de siliconen dikker en houdt hij lucht vast. Breng zowel de siliconen als het origineel op kamertemperatuur.

Indikken met een thixotropeermiddel

Een thixotropeermiddel maakt de siliconen standvast zonder dat de eigenschappen van het uitgeharde rubber wezenlijk veranderen. De siliconen wordt dun zodra je hem beweegt en dik zodra hij stil ligt. Daardoor kun je hem op een verticale wand aanbrengen zonder dat het wegloopt.

Werkwijze

1. Weeg component A en component B af en meng die eerst volledig, inclusief bodem en wand van de beker.
2. Voeg pas daarna het thixotropeermiddel toe, druppel voor druppel of in kleine porties.
3. Meng krachtig door tot de massa homogeen is.
4. Laat het mengsel een tot twee minuten rusten zodat het middel zijn werk doet en lucht kan opstijgen.
5. Roer nog eenmaal rustig door en begin met aanbrengen.

Richtwaarden dosering

De praktische test: de siliconen is voldoende ingedikt wanneer je er met een spatel ongeveer een centimeter dik op een verticale wand kunt aanbrengen zonder dat het binnen een minuut gaat zakken.

De steunmal of moedermal

Een strijkmal van vijf tot tien millimeter dik heeft geen eigen vormvastheid. Zonder steunmal zakt hij door, vervormt hij bij het vullen en worden je afgietsels niet maatvast. Alleen bij hele kleine en ondiepe mallen kun je de steunmal achterwege laten.

Wanneer heb je hem zeker nodig

• Bij elke mal groter dan ongeveer twintig centimeter
• Bij kuipvormen, bakken en alles met hoge zijwanden
• Bij zware afgietsels zoals beton, gips of gevulde harsen
• Bij mallen die vaak gebruikt worden of die opgeslagen moeten worden

Werkwijze

1. Laat de siliconenmal volledig uitharden voordat je de steunmal maakt.
2. Breng een lossingsmiddel aan op de buitenkant van de siliconenmal, zeker bij gips en bij epoxy.
3. Bepaal de deling. Bij een gesloten of diepe vorm maak je de steunmal in twee of meer delen met een scheidingswand van klei of plaat.
4. Maak passingen, dus uitsparingen of nokken op de flenzen, zodat de delen straks maar op één manier op elkaar passen.
5. Bouw de steunmal op in de gekozen materiaalcombinatie, bijvoorbeeld gips met jute of epoxy met glasvezel.
6. Voorzie de steunmal van een vlakke basis of van pootjes, zodat de mal stabiel staat tijdens het gieten.

Materiaalkeuze steunmal

Uitharden, ontvormen en nabehandeling

Omstandigheden

Werk bij achttien tot vijfentwintig graden en bij een relatieve luchtvochtigheid van veertig tot zeventig procent. Condensatiesiliconen hebben luchtvochtigheid nodig om uit te harden. In een droge en koude ruimte duurt de uitharding aanzienlijk langer dan de opgegeven richttijd, zeker in de kern van een dikkere laag.

Wanneer ontvormen

Richttijden in productdocumentatie gelden voor ideale omstandigheden en voor een enkele gietlaag. Bij een strijkmal bouw je meerdere lagen op, waarvan de onderste laag als eerste is aangebracht maar het laatst volledig doorhardt. Neem daarom bewust extra tijd.

• Wacht minimaal vierentwintig uur voordat je de mal van het origineel haalt
• Bij lage temperatuur, lage luchtvochtigheid of een dikke opbouw wacht je achtenveertig uur
• De volledige eindsterkte en scheurweerstand wordt pas na drie tot zeven dagen bereikt
• Belast de mal in de eerste dagen niet zwaar en giet er nog geen zware of exotherme materialen in

Ontvormen

1. Verwijder eerst de steunmal, in de juiste volgorde van de deling.
2. Maak de rand van de siliconenmal voorzichtig los en werk gelijkmatig rondom.
3. Trek nooit aan één punt. Een strijkmal is dun en scheurt bij puntbelasting.
4. Blaas eventueel lucht tussen mal en origineel om het vacuüm te breken.

Nabehandeling en opslag

• Reinig de mal met zeep en water of met isopropanol en laat hem volledig drogen
• Leg de mal terug in de steunmal voor opslag, dat is de beste bescherming tegen vervorming
• Bewaar donker, droog en drukvrij, en leg nooit iets zwaars op de mal
• Gebruik bij elk afgietsel een lossingsmiddel dat past bij het giet materiaal, dat verlengt de levensduur aanzienlijk

Problemen oplossen

Tips van onze specialisten

• Gebruik per laag een andere kleurstof. Je ziet dan direct waar je nog niet geweest bent en of je wanddikte gelijkmatig is.
• Maak per laag een aparte portie aan en bereken die ruim. Een halve portie te weinig midden in een laag kost je het hele tacky venster.
• Weeg altijd, meet nooit op volume. Een weegschaal met een tiende gram nauwkeurigheid is een van de goedkoopste verzekeringen in dit vak.
• Test op een proefstukje wanneer je een nieuwe ondergrond of een nieuw lossingsmiddel gebruikt. Een halve gram siliconen kost bijna niets, een mislukte mal kost een dag.
• Werk met twee kwasten, een fijne voor detail en hoeken en een bredere voor de vlakke delen.
• Leg de steunmal al klaar voordat je begint. Bij een grote mal wil je die direct na de laatste laag kunnen maken.
• Noteer per project de mengverhouding, de dosering en de omgevingstemperatuur. Bij de volgende mal weet je precies wat je moet aanpassen.

Veelgestelde vragen

Kan ik elke siliconen indikken tot spatelbaar

Vrijwel elke RTV 2 siliconen kun je indikken, mits je het juiste middel gebruikt voor het juiste type. Gebruik een thixotropeermiddel dat geschikt is voor condensatiesiliconen bij condensatie, en een geschikt middel of gefumeerd silica bij additiesiliconen. Vraag het ons als je twijfelt over een specifiek product.

Hoeveel siliconen heb ik nodig voor een strijkmal

Reken het oppervlak van het origineel uit in vierkante centimeter en vermenigvuldig dat met de gewenste wanddikte in centimeter. Dat geeft het volume in kubieke centimeter. Vermenigvuldig dat met ongeveer 1,1 tot 1,2 voor het soortelijk gewicht en tel er twintig procent verlies bij op. Voor een kuipje van dertig bij twintig bij tien centimeter met een wanddikte van acht millimeter kom je zo op ongeveer anderhalve kilo.

Kan ik een strijkmal ook in één laag maken

Dat kan technisch, maar het resultaat is vrijwel altijd slechter. Een dikke ingedikte laag rechtstreeks op het origineel sluit lucht in en geeft een dof en onnauwkeurig maloppervlak. De gescheiden contactlaag en opbouwlaag zijn geen luxe maar de kern van de techniek.

Waarom hardt mijn siliconen niet uit op het origineel

Bij additiesiliconen is dit vrijwel altijd inhibitie, veroorzaakt door zwavel, tin, latex, styreen of restanten van bepaalde lijmen en kneedmassa's. Bij condensatiesiliconen ligt de oorzaak meestal in een onnauwkeurige mengverhouding, onvolledig mengen of een zeer droge omgeving.

Hoe lang gaat een strijkmal mee

Dat hangt af van het gietmateriaal en van het gebruik van lossingsmiddel. Bij gips of acrylhars haal je met een condensatiemal doorgaans enkele tientallen tot ruim honderd afgietsels. Bij polyester of polyurethaan slijt de mal sneller door de chemische belasting. Een platina mal gaat aanzienlijk langer mee.

Kan ik een beschadigde strijkmal repareren

Ja. Reinig het beschadigde deel, maak het licht ruw, en breng verse siliconen van hetzelfde type aan. Voor een betrouwbare hechting op volledig uitgeharde siliconen gebruik je een siliconenlijm of een primer. Een scheur die door de hele wanddikte loopt, kun je repareren maar blijft een zwakke plek.

Is een strijkmal geschikt voor voedselcontact

Alleen wanneer je een siliconen gebruikt die daarvoor gecertificeerd is, en dat zijn in de praktijk additiesiliconen. Condensatiesiliconen zijn niet geschikt voor voedselcontact. Neem contact op wanneer je een mal voor levensmiddelen wilt maken, dan adviseren we je over het juiste product en de bijbehorende documentatie.

Gerelateerde informatie

• Handleiding, eendelige giet of spatelmal van een steenstrip
• Keuzehulp siliconen, vind het juiste product voor jouw toepassing
• Informatiecentrum met alle technische documentatie
• Overzicht van alle toepassingen